Meşe Ağacı

A'dan Z'ye sözlük

Terimler, sade bir dille

Terimler: 25

Güneşli bir fidanlıkta siyah saksılarda sıra sıra meşe fidanları; sağda çiçek açmış genç meyve fidanları, arkada dağlar.

A

  • Aşı noktası

    Aşı noktası, aşılı bir fidanda anaç ile çeşidin birleştiği, gövdenin alt kısmında hafif kabarık görünen bölgedir. Dikimde bu nokta toprak seviyesinin üstünde bırakılmalıdır, çünkü gömülürse çeşit kendi kök salabilir ve anacın ağaca kazandırdığı boy, toprağa uyum ve verime başlama süresi gibi özellikler kaybolabilir. Satın alırken bu bölgenin düzgün kaynamış, sağlam ve temiz görünmesine bakın; çatlak ya da aşırı kalınlaşma dikkat gerektirir. Ayrıca bakınız: Anaç, Çeşit, Kök boğazı; rehber: “Fidan Seçimi”.

  • Anaç

    Anaç, aşılı bir fidanın kök sistemini sağlayan bitki kısmıdır; üstüne aşılanan çeşit ise meyve ya da çiçek özelliğini taşır. Anaç, ağacın yetişkin boyunu, toprağa uyumunu, hastalıklara dayanımını ve verime başlama süresini etkiler; bu yüzden aynı çeşit farklı anaçlarla farklı büyüklükte ağaç verebilir. Meyve ağacı alırken satıcıdan hem çeşit hem anaç bilgisini istemek, bahçenize sığmayacak ya da toprağınıza uymayacak bir seçimi önler. RHS, zayıf anaçlı ağaçlarda kazığın daha uzun süre gerekebildiğini belirtir. Ayrıca bakınız: Aşı noktası, Çeşit, Tozlaşma; rehber: “Meyve, Gölge ve Süs Ağacı Seçimi”.

C

  • Çıplak kök

    Çıplak kök, fidanın toprağı olmadan, kökleri açıkta olarak satıldığı ve taşındığı hâlidir. Genellikle ağaç yapraksız dinlenme dönemindeyken sökülür ve kökler nemli talaş, kâğıt ya da naylon gibi bir malzemeyle korunur. Bu önemlidir, çünkü açıktaki kökler çabuk kurur ve kuruyan ince saçak kökler fidanın tutma şansını düşürür. Örneğin fidanı aldığınız gün dikemiyorsanız köklerini nemli tutmanız ve en kısa sürede dikmeniz gerekir. Ayrıca bakınız: Saksılı fidan, Dinlenme dönemi, Çukura yatırma; rehber: “Fidan Seçimi”.

  • Çeşit

    Çeşit, aynı türün içinde meyve, çiçek, yaprak veya büyüme özellikleri bakımından ayrışan alt gruptur. Meyve ağaçlarında lezzet, olgunlaşma zamanı ve tozlaşma ihtiyacı çeşide göre değişir; örneğin aynı meyve türünün farklı çeşitleri farklı zamanlarda olgunlaşabilir. Bu yüzden fidan etiketinde yalnızca tür değil, çeşit adının da yazması beklenir. Etiketsiz ya da çeşidi belirsiz fidan alırsanız ağacın ne zaman, nasıl bir meyve vereceğini ve tozlaşma için eşe ihtiyaç duyup duymadığını öğrenmek zorlaşır. Ayrıca bakınız: Anaç, Tozlaşma, Aşı noktası; rehber: “Fidan Seçimi”.

  • Çukura yatırma

    Çukura yatırma, çıplak köklü fidanları hemen dikemediğinizde köklerini geçici olarak toprağa gömerek bekletme yöntemidir. Kökleri kuruma ve donmaya karşı korur. RHS aynı uygulamayı “heeling in” adıyla anar ve köklerin kurumasını önlemek için toprağa geçici dikim olarak tanımlar. Yöntem yalnızca kısa süre içindir; fidan en kısa zamanda kalıcı yerine dikilmelidir. Örneğin fidan geldiğinde toprak donmuş ya da çamurluysa köklerin nemli kalması için bu geçici çözüm kullanılabilir. Daha kısa bekletmelerde kökleri nemli bir malzemeyle sarıp gölgede ve serin bir yerde tutmak da mümkündür. Ayrıca bakınız: Çıplak kök, Dinlenme dönemi; rehber: “Mevsime Göre Fidan Dikimi”.

D

  • Dinlenme dönemi

    Dinlenme dönemi, yaprak döken ağaçların büyümeyi yavaşlattığı, yapraksız kaldığı ve su ihtiyacının düştüğü dönemdir. Çıplak köklü fidanlar bu dönemde sökülür, satılır ve dikilir; çünkü su kaybı düşüktür. Dönemin başlangıcı ve bitişi bölgeye ve türe göre değiştiği için sabit bir takvime bağlanmamalıdır. Örneğin RHS, İngiltere için çıplak köklü ağaçların kışın ve erken ilkbaharda, dinlenmedeyken satıldığını söyler; kendi bölgenizde ise tomurcukların uyanma zamanını izlemek gerekir. Ayrıca bakınız: Vejetasyon dönemi, Çıplak kök; rehber: “Mevsime Göre Fidan Dikimi”.

  • Drenaj

    Drenaj, toprağın fazla suyu süzüp uzaklaştırma yeteneğidir. İyi drenajlı toprakta su köklerin çevresinde uzun süre birikmez; kötü drenajlı toprakta ise kökler havasız kalır ve çürüyebilir. Basit bir kontrol için bir çukur açıp suyla doldurun ve suyun ne kadar sürede çekildiğine bakın; çok uzun sürüyorsa sorun vardır. Sorunlu yerlerde dikim alanı çevresinden biraz yükseltilebilir; RHS, su basan alanlar için yaklaşık 25-30 cm yüksekliğinde ve 1 m genişliğinde bir tümsek örnek verir. Ayrıca bakınız: Killi toprak, Kumlu toprak, Tınlı toprak; rehber: “Toprak Hazırlığı ve Fidan Koruma”.

  • Dal yakası

    Dal yakası, bir dalın gövdeye bağlandığı yerdeki hafif kabarık halkadır. Ağacın yaraları kapatma yeteneği burada yoğunlaşır; RHS bu bölgeyi ağacın doğal koruma bölgesi olarak tanımlar ve dalın gövdeyle aynı hizadan değil, yakanın hemen dışından kesilmesini önerir. Gövdeye çok yakın ya da gövdeden çok uzak kesimler, iyileşmesi zor yaralar bırakabilir. Kalın dallarda kesim birkaç aşamada yapılarak ağırlık yüzünden kabuğun yırtılması önlenir. Kesim yüzeyinin temiz ve pürüzsüz olması için keskin alet kullanılmalıdır. Ayrıca bakınız: Şekil budaması, Su sürgünü; rehber: “Fidan ve Ağaç Budama Rehberi”.

  • Damla sulama

    Damla sulama, suyun boru ve damlatıcılarla doğrudan kök bölgesine yavaşça verildiği sulama yöntemidir. Su tasarrufu sağlar, yaprakları ıslatmaz ve yavaş verildiği için suyun derine inmesine yardım eder. Damlatıcılar gövdeye çok yakın değil, kök bölgesinin yayıldığı alana dağıtılmalı ve fidan büyüdükçe genişleyen kök alanına göre dışa kaydırılmalıdır. Sistem kurulu olsa bile toprak nemini zaman zaman elle kontrol etmek gerekir, çünkü fazla sulama da kök çürümesine yol açar. Ayrıca bakınız: Sulama çanağı, Malç, Vejetasyon dönemi; rehber: “Fidan Sulama Rehberi”.

G

  • Gövde koruyucu

    Gövde koruyucu, genç fidanın gövdesini kemirgenlerden, otlayan hayvanlardan, güneş yanığından ve alet hasarından koruyan spiral, boru ya da kafes türü kılıftır. Kabuğa sıkışmamalı, havalanmaya izin vermeli ve fidan kalınlaştıkça gevşetilmeli ya da çıkarılmalıdır. Önemi şudur: çim biçme makinesi ve ip tırpan da gövde dibine sık zarar verir ve bu yaralar hastalıklara kapı açar. Koruyucunun yerinde olup olmadığını ve gövdeyi sıkıp sıkmadığını haftalık kısa kontrollerde izlemek iyi bir alışkanlıktır. Ayrıca bakınız: Malç, Kök boğazı; rehber: “Toprak Hazırlığı ve Fidan Koruma”.

K

  • Kaplı fidan

    Kaplı fidan, fidanlıkta torba, tüp ya da özel bir kap içinde yetiştirilen ve kök topuyla birlikte satışa sunulan fidandır. Saksılı fidanla benzer biçimde çalışır; birçok satıcı iki terimi birbirinin yerine kullandığı için neyin sunulduğunu sormakta fayda vardır. Önemli olan, dikimden önce torbanın ya da kabın, özellikle çözünmeyen plastik olanların, tamamen çıkarılması ve sıkışmış köklerin hafifçe ayrıştırılmasıdır. Kap küçükse kökler sıkışmış olabileceğinden satın almadan önce kök durumuna bakmak değerlidir. Ayrıca bakınız: Saksılı fidan, Kök yumağı, Çıplak kök; rehber: “Ağaç Dikimi Adım Adım”.

  • Kök boğazı

    Kök boğazı, gövdenin köklere dönüştüğü, hafifçe genişleyen bölgedir. Dikimde bu noktanın toprak seviyesinde ya da çok az üzerinde kalması gerekir; RHS de kökle gövdenin birleştiği yerin toprak yüzeyiyle aynı hizada olmasını önerir. Boğaz toprağa fazla gömülürse kabuk nemli kalıp çürüyebilir, kökler yeterli hava alamaz ve ağaç zayıf büyür. Doğru derinliği kontrol etmenin kolay yolu, çukurun üzerine düz bir sopayı yatay koyup seviyeye bakmaktır. Ayrıca bakınız: Aşı noktası, Malç; rehber: “Ağaç Dikimi Adım Adım”.

  • Kompost

    Kompost, bitkisel ve organik atıkların kontrollü biçimde çürümesiyle elde edilen, koyu renkli ve toprak kokulu organik materyaldir. Toprağın yapısını, su tutmasını ve havalanmasını iyileştirir; kumlu toprakta suyu tutmaya, killi toprakta yapıyı gevşetmeye yardım eder. Dikimde ve malç olarak kullanılacaksa tam olgunlaşmış olması gerekir, çünkü olgunlaşmamış ürün hassas köklere zarar verebilir. Örneğin dikim çukuruna tek başına doldurmak yerine, çukurdan çıkan toprakla karıştırıp az miktarda kullanmak daha güvenlidir. Ayrıca bakınız: Malç, Tınlı toprak; rehber: “Fidan Gübreleme”.

  • Killi toprak

    Killi toprak, ince taneli, ağır ve yapışkan yapılı topraktır. Su ve besini iyi tutar, fakat ıslakken çamurlaşır, kuruyunca sertleşip çatlar ve drenajı zayıftır. Bu yüzden sık sulama kök çürümesine yol açabilir; sulamadan önce toprağın gerçekten kuruyup kurumadığını kontrol etmek gerekir. Nemli toprağı sıkınca topak oluşturup parmaklar arasında şerit gibi uzuyorsa killi olma ihtimali yüksektir. Organik madde katmak yapıyı gevşetmeye yardımcı olur; su toplanan yerlerde dikim alanını yükseltmek de düşünülebilir. Ayrıca bakınız: Drenaj, Tınlı toprak, Kompost; rehber: “Fidan Sulama Rehberi”.

  • Kumlu toprak

    Kumlu toprak, iri taneli, gevşek ve suyu hızla süzen topraktır. Kolay işlenir ve iyi havalanır, ancak su ile besini tutmakta zayıftır. Bu yüzden kumlu topraklara dikilen fidanlarda toprak nemi daha sık kontrol edilmelidir; çünkü su kök bölgesinden çabuk çekilir. Nemli bir avuç toprak elde hemen dağılıyorsa kumlu olma ihtimali yüksektir. İyi olgunlaşmış kompost gibi organik madde eklemek suyun tutulmasına yardımcı olur, malç ise buharlaşmayı azaltır. Ayrıca bakınız: Killi toprak, Tınlı toprak, Malç; rehber: “Fidan Sulama Rehberi”.

  • Kök yumağı

    Kök yumağı, saksı ya da kapta uzun süre kalan fidanın köklerinin kap biçimini alıp dönerek sıkışmasıdır. Dikimde ayrıştırılmazsa kökler yeni toprağa açılmakta zorlanır ve dönmeye devam edebilir. Bu yüzden saksıdan çıkarılan fidanın köklerine bakmak ve dönen kökleri parmakla ya da temiz bir aletle hafifçe dışa doğru açmak gerekir. RHS de sıkışık köklerin nazikçe gevşetilmesini önerir, kök topu sıkışık değilse ayrıca karıştırmaya gerek olmadığını belirtir. Satın alırken saksının altından taşan kalın kökler, fidanın uzun süredir aynı kapta kaldığını gösterebilir. Ayrıca bakınız: Saksılı fidan, Kaplı fidan; rehber: “Ağaç Dikimi Adım Adım”.

M

  • Malç

    Malç, toprağın yüzeyine serilen saman, kabuk parçası ya da yaprak kompostu gibi organik veya mineral bir örtüdür. Nem kaybını azaltır, yabani otları bastırır ve toprak sıcaklığını dengeler. RHS, en az 5 cm ve genellikle 5-8 cm kalınlıkta bir tabakayı, gövde çevresinde 10 cm'lik malçsız bir boşlukla önerir; gövdeye yığılan malç nem tutup kabukta çürümeye yol açabilir. Çok kalın serilen malç havalanmayı engelleyebilir, ayrıca yılda en az bir kez takviye edilmesi önerilir. Ayrıca bakınız: Kompost, Sulama çanağı; rehber: “Fidan Sulama Rehberi”.

S

  • Saksılı fidan

    Saksılı fidan, belirli bir süre kapta yetişmiş ve kök topuyla birlikte toprağıyla satılan fidandır. Kökler büyük ölçüde toprakla sarılı kaldığı için dikimde daha az strese girer ve dikim zamanı çıplak köke göre daha esnektir. Royal Horticultural Society (RHS), saksılı ağaçların yılın hemen her döneminde dikilebildiğini, ancak sıcak ve kurak mevsimlerde canlı tutmanın zorlaştığını belirtir. Kapta uzun kalmış fidanlarda kökler dönüp yumak yapmış olabilir; bu kökler dikimde hafifçe ayrıştırılmalıdır. Ayrıca bakınız: Kaplı fidan, Çıplak kök, Kök yumağı; rehber: “Fidan Seçimi”.

  • Şekil budaması

    Şekil budaması, genç ağaca istenen iskelet yapısını ve taç biçimini kazandırmak için yapılan budamadır. Güçlü ana dalların dengeli dağılmasını sağlar; erken yaşta yapılan hafif müdahaleler, ileride gerekecek sert kesimleri azaltır. Dikimden hemen sonra yalnızca kırık veya zedelenmiş dallar alınır, şekil budamasına ise ağaç yerleşip yeni büyüme gösterdikten sonra geçilir. Birçok yaprak döken ağaçta bunun için dinlenme dönemi uygundur, ancak zamanlama türe göre değişir. Gölge ağaçlarında genellikle tek ve belirgin bir ana gövde korunmaya çalışılır. Ayrıca bakınız: Su sürgünü, Dal yakası; rehber: “Fidan ve Ağaç Budama Rehberi”.

  • Su sürgünü

    Su sürgünü, ağacın gövde ya da ana dallarından çıkan dik, hızlı ve zayıf yapılı sürgündür. Genellikle aşırı budama veya stres sonrası görülür. Meyve vermez, ağacın enerjisini tüketir ve çoğu zaman temiz biçimde alınır. Bir seferde ağaç kitlesinin büyük bölümünü kesmek bu sürgünlerin çoğalmasına yol açtığı için budamayı ölçülü tutmak ve gerekiyorsa işi birkaç döneme yaymak daha güvenlidir. Aşı noktasının altından ve gövde dibinden çıkan sürgünler ise ayrı bir gruptur ve genellikle alınır. Ayrıca bakınız: Şekil budaması, Dal yakası, Aşı noktası; rehber: “Fidan ve Ağaç Budama Rehberi”.

  • Sulama çanağı

    Sulama çanağı, fidanın çevresinde toprağın hafifçe yükseltilmesiyle oluşturulan halkadır. Suyun yanlara akıp gitmeden kök bölgesinde birikmesini sağlar ve derin, yavaş sulamayı kolaylaştırır. Çanağı suyla doldurup tamamen çekilmesini beklemek iyi bir yöntemdir. Dikimden hemen sonra yapılan ilk sulamada çanak, köklerle toprak arasındaki boşlukların kapanmasına yardım eder. Fidan yerleştikten sonra düzeltilebilir veya kaldırılabilir. Çanak suyun yanlara kaçmasını önlediği için kurak dönemlerde özellikle işe yarar. Malç serilecekse gövdeye değmemesine, çevresinde boşluk kalmasına dikkat edilmelidir. Ayrıca bakınız: Malç, Damla sulama; rehber: “Fidan Sulama Rehberi”.

T

  • Tozlaşma

    Tozlaşma, çiçeğin erkek organındaki polenin dişi organa ulaşmasıdır ve meyve oluşumunun ilk koşuludur. Bazı meyve ağaçları kendi polenleriyle meyve bağlar, bazıları ise yakınlarda uyumlu başka bir çeşide ihtiyaç duyar; yanlış eşleşme yıllarca ürünsüz bir ağaçla sonuçlanabilir. Bu nedenle tek bir meyve ağacı dikmeden önce fidancıdan tozlaşma bilgisini öğrenmek gerekir. Yakın çevrede uyumlu bir ağaç varsa ihtiyaç bazen karşılanabilir, ancak bunu önceden doğrulamak daha güvenlidir. Ayrıca bakınız: Çeşit, Anaç; rehber: “Meyve, Gölge ve Süs Ağacı Seçimi”.

  • Tınlı toprak

    Tınlı toprak, kum, kil ve organik maddenin dengeli karışımından oluşan topraktır. Suyu yeterince tutar, fazlasını süzer ve kökler için iyi havalanma sağlar; bu yüzden çoğu ağaç türü için elverişli kabul edilir. Ancak her türün isteği farklı olabilir, bazı türler asidik ya da hafif bazik toprakları tercih eder. Kaba bir test için nemli bir avuç toprağı sıkın: topak oluşturup hafif baskıyla dağılıyorsa tınlı olma ihtimali yüksektir. Kesin bilgi için toprak analizi gerekir. Ayrıca bakınız: Killi toprak, Kumlu toprak, Toprak analizi; rehber: “Toprak Hazırlığı ve Fidan Koruma”.

  • Toprak analizi

    Toprak analizi, toprağın besin düzeyi, asitlik-bazlık dengesi ve genel yapısı hakkında laboratuvar ortamında yapılan ölçümlerdir. Hangi besinin eksik ya da fazla olduğunu gösterdiği için gereksiz gübrelemeyi önler ve türe uygun yer seçimine yardımcı olur. Analiz için yerel ziraat müdürlüğüne veya yetkili laboratuvarlara başvurulabilir. Numune alma yöntemi sonucun güvenilirliğini etkilediğinden yöntemi önceden öğrenmek gerekir. Örneğin ağaç dikmeden önce yaptırılan bir analiz, hangi gübrenin gerçekten gerektiğini ve hangi türlerin toprağınıza uyacağını gösterebilir. Ayrıca bakınız: Tınlı toprak, Kompost; rehber: “Fidan Gübreleme”.

V

  • Vejetasyon dönemi

    Vejetasyon dönemi, bitkilerin aktif olarak büyüdüğü; yaprak, sürgün ve çiçek oluşturduğu dönemdir. Su ve besin ihtiyacı bu dönemde artar, bu yüzden sulamanın ve gerekirse gübrelemenin zamanlaması buna göre ayarlanır. Dönemin uzunluğu bölgenin iklimine göre değiştiği için sabit bir takvim yerine yaprak ve tomurcuk durumunu gözlemlemek daha güvenilirdir. Örneğin sıcak ve kurak geçen bir vejetasyon döneminde yeni dikilen fidanın toprak nemi daha sık kontrol edilmelidir. Dönemin sonuna doğru verilen azotlu gübre ise yumuşak sürgünleri tetikleyebilir. Ayrıca bakınız: Dinlenme dönemi, Damla sulama; rehber: “Fidan Gübreleme”.